Przełożony Generalny i Jego Rada
Stowarzyszenie Pomocników Mariańskich
Polski
English
Geneza „Reguły Dziesięciu Cnót NMP”
Krótki rys historyczny
br. Andrzej R. Mączyński MIC
Autor
Reguła dziesięciu cnót Ewangelicznych N.M.P., albo Dziesięciu upodobań NMP (Regula Decem Beneplacitorum Beatissimae Virginis Mariae), należy do nielicznych ustaw zakonnych zatwierdzonych wbrew dekretowi wydanemu na Soborze Laterańskim IV w 1215 roku, który zabraniał aprobaty nowo powstających zakonów na regule innej niż dotąd już zatwierdzonej. Ułożył ją franciszkanin, o. Gilbert Nicolas, znany bardziej jako Gabriel Maria, które to imię otrzymał od papieża Leona X brewem z 11 czerwca 1517 roku. Papież chciał przez ten akt podkreślić wyjątkowe nabożeństwo o. Gilberta do tajemnicy Zwiastowania NMP. Gilbert Nicolas występujący w historii również pod imieniem Johanes Molezius urodził się około 1460 roku w Riom, w prowincji Auvergne we Francji. Jako 16-letni młodzieniec, słuchając kazań pewnego franciszkańskiego kaznodziei na temat Niepokalanego Poczęcia NMP, odkrył w sobie powołanie do życia zakonnego. W 1475 roku wstąpił do Zakonu Franciszkanów Ścisłej Obserwancji w Lafond, koło La Rochelle. Po odbyciu nowicjatu i złożeniu ślubów zakonnych wysłany został do klasztoru w Amboise w celu kontynuowania dalszej edukacji, którą uwieńczył święceniami kapłańskimi, a następnie objęciem funkcji lektora teologii. O. Gilbert pełnił w Zakonie Franciszkanów m.in. funkcje gwardiana klasztoru w Amboise (1498-1502), przełożonego prowincji akwitańskiej oraz trzykrotnie komisarza generalnego zakonu. Jak twierdzą biografowie, o. Gabriela wyróżniała duża wiedza, jednakże z pokory nie chciał nigdy przyjąć stopnia doktora i odrzucał często czynioną mu propozycję nominacji na biskupa. W zakonie zasłynął z wielkiej świątobliwości życia oraz szczególnego promowania franciszkańskiego ubóstwa w prawodawstwie i życiu franciszkanów. Odznaczał się również głębokim kultem Eucharystii oraz Męki Pańskiej. Tradycja franciszkańska oraz anuncjacka nadała mu tytuł błogosławionego. Umarł 27 sierpnia 1532 roku w konwencie sióstr anuncjatek w Rodez (obecnie już nie istniejącym) i tam został pochowany.
Joanna de Valois i Zakon Anuncjatek
Błogosławiony Gabriel Maria od 1498 roku był spowiednikiem i kierownikiem duchowym Joanny de Valois, królowej Francji, a następnie księżnej de Berry. Joanna przyszła na świat 23 kwietnia 1464 roku w zamku Nogent-le-Roi jako druga córka króla Francji Ludwika XI i Karoliny Sabaudzkiej. Młoda księżniczka została źle przyjęta przez swego ojca, który pragnął syna. Kiedy skończyła 2 miesiące, została zgodnie z ówczesnym obyczajem zaręczona z kuzynem swojego ojca, dwuletnim Ludwikiem, księciem Orleanu. Poślubiła go 8 września 1476 roku w zamku Montrichard przyjmując tytuł księżnej Orleanu. W kwietniu 1498 roku po śmierci Karola VIII, brata Joanny, jej mąż objął tron Francji jako Ludwik XII. Joanna tym samym uzyskała tytuł królowej. Wkrótce potem z przyczyn politycznych jej mąż rozpoczął zakończone sukcesem starania u Stolicy Apostolskiej o anulowanie ich związku.
Joanna po unieważnieniu małżeństwa i utracie tytułu królowej Francji w 1498 roku, otrzymała godność księżnej de Berry od swego byłego małżonka, do którego nie chowała urazy i modliła się za niego do końca życia. Uwolniona od więzów małżeńskich oddała się modlitwie i uczynkom miłosierdzia. W dzieciństwie Joanna miała wizję, podczas której Matka Najświętsza miała jej objawić, iż założy wspólnotę zakonną poświęconą Jej czci. Z pomocą swojego duchowego powiernika o. Gabriela Marii, księżna de Berry przystąpiła wraz z 11 innymi niewiastami do zakładania zakonu kontemplacyjnego Maryi Dziewicy, zwanego także zakonem dziesięciu cnót lub upodobań Matki Bożej, zakonem zwiastowania NMP, albo anuncjatkami. Wzorem zakonnic miała być Najświętsza Maryja Panna, a cnoty przez Nią praktykowane, o których wspomina Ewangelia, miały stanowić regułę ich życia. Stąd powstała Reguła dziesięciu cnót NMP, bo o tylu wprost mówi Pismo św. Każdy z dziesięciu rozdziałów reguły odnosił się do konkretnej cnoty Matki Bożej zanotowanej w Ewangelii. Tekst reguły napisał o. Gabriel Maria pod kierunkiem Joanny w 1501 roku. Anuncjatki oprócz ślubu ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, ślubowały również zachowanie klauzury.
O. Gabriel Maria OFM w drodze do Rzymu w celu uzyskania aprobaty dla swojej reguły — na starej rycinie.
 |
Zatwierdzenie reguły uzyskano po przezwyciężeniu wielu przeciwności. Najpierw zwrócono się do Stolicy Apostolskiej o zatwierdzenie nowo powstałego instytutu zakonnego za pośrednictwem o. Wilhelma Morin OFM. Papież Aleksander VI przyjął wysłannika bardzo życzliwie, podnosił pobożność i świętobliwość córki Ludwika XI, jednak zebrani z tego powodu przez Ojca św. kardynałowie przytoczyli natychmiast zakaz IV Soboru Laterańskiego o tworzeniu nowych zakonów i jednogłośnie opowiedzieli się przeciwko zatwierdzeniu przedstawionej reguły. Po jakimś czasie Gabriel Maria udał się osobiście do Rzymu, ale i tym razem wszyscy obecni kardynałowie wyrazili w tej sprawie swój sprzeciw. Jak głosi tradycja, interwencja niebios wpłynęła ostatecznie na zmianę ich decyzji. Jeszcze tej samej nocy kanclerz Datarii Apostolskiej (jeden z głównych urzędów papieskich, dziś już nieistniejący) kardynał J.B. Ferraro, biskup Modeny, posiadający duży wpływ w kolegium kardynalskim, miał mieć sen, w którym Pan Bóg czynił mu wyrzuty za nie zatwierdzenie nowego zakonu. Ujrzał we śnie św. Wawrzyńca diakona i św. Franciszka z Asyżu, wyciągających dłonie w geście błogosławieństwa nad Gabrielem Marią. Ich wzrok zdawał się mówić kardynałowi, że ten pokorny zakonnik jest narzędziem Pana. Następnie nowe spojrzenie we śnie na wielkość Maryi w tajemnicy Zwiastowania sprawiło, iż poczuł potrzebę założenia zakonu poświęconego czci tej tajemnicy. Obudził się pod silnym wrażeniem tego snu, robiąc sobie wymówki, że sprzeciwiał się dziełu Bożemu. Po modlitwie i powtórnym rozważeniu sprawy, wezwał do siebie o. Gabriela i opowiedział mu, co przeżył w nocy. Następnie udał się do papieża, prosząc o zatwierdzenie nowego zakonu. I rzeczywiście przekonał zarówno Aleksandra VI, jak i obecnych w Rzymie kardynałów.
Dnia 12 lutego 1502 roku papież Aleksander VI zatwierdził regułę i nowy zakon. Gdy zatwierdzenie zostało wydane, papież mianował o. Gabriela Marię wizytatorem generalnym nowej wspólnoty. W święto Zesłania Ducha Świętego 1504 roku matka Joanna złożyła profesję na regułę swojego zakonu. Pierwsze nowicjuszki Zakonu Dziewicy Maryi złożyły swoje śluby 9 listopada tegoż roku. Zakon anuncjatek został zatwierdzony na krótko przed śmiercią założycielki, która nastąpiła 4 lutego 1505 roku. Śmierć przerwała jej starania o założenie męskiej gałęzi zakonu. Pomimo złożenia ślubów zakonnych księżna de Berry do końca życia mieszkała w swoim zamku w Bourges. Została pochowana w habicie zakonnym i książęcej koronie. Chociaż Joanna została otoczona kultem zaraz po śmierci i czczono ją jako świętą, to jej formalnej beatyfikacji dokonał dopiero papież Benedykt XIV w 1742 roku, a w 1950 Pius XII zaliczył ją do grona świętych. Jej doczesne szczątki zostały sprofanowane i spalone przez protestantów dnia 22 maja 1562 roku.
Moment aprobaty Reguły dziesięciu cnót przez papieża Aleksandra VI w 1502 roku - ukazany na starej rycinie.
|
Dnia 23 maja 1515 roku, już po śmierci Joanny de Valois, papież Leon X zaaprobował drugą redakcję reguły. Reguła ta, podobnie jak jej pierwsza wersja, została napisana przez o. Gilberta Nicolasa, który uczynił to mając na celu połączenie anuncjatek z koncepcjonistkami – zakonem kontemplacyjnym założonym w Hiszpanii w 1484 roku przez św. Beatrycze da Silva Menezes (1424-1490). Koncepcjonistki jednak nie zgodziły się na unię, wobec czego o. Gilbert zredagował trzecią wersję reguły, którą papież Leon X zatwierdził dnia 25 lipca 1517 roku. Do Reguły dziesięciu cnót NMP bracia mniejsi obserwanci dołączyli w latach 1528 i 1529 dodatki i statuty.
Reguła dziesięciu cnót NMP została także potwierdzona przez papieża Juliusza II, a następnie przez Innocentego XII i Innocentego XIII. Przy okazji potwierdzania reguły Juliusz II i wspomniany wyżej Leon X obdarzyli odpustami Koronkę 10 cnót NMP, zawartą w regule, a bedącą obowiązkowym ćwiczeniem duchowym osób zachowujących tę regułę. Sama zaś Koronka 10 cnót NMP została ułożona przez św. Joannę de Valois. Z polecenia Stolicy Apostolskiej Regułę dziesięciu cnót NMP przystosowano do potrzeb zakonu męskiego, co było zgodne, jak wcześniej wspomniano, z pragnieniem samej założycielki. Papieże w przeciągu stuleci obdarzyli Zakon Anuncjatek licznymi duchowymi łaskami, przywilejami i odpustami.
Marianie i „Reguła Dziesięciu Cnót NMP”
Pierwszym ustawodawcą Zakonu Marianów był jego założyciel, bł. Stanisław od Jezusa i Maryi Papczyński. Nosząc się z zamiarem stworzenia nowej rodziny zakonnej, przygotował on w latach 1671-1673 pierwsze ustawy mariańskie pod nazwą Reguły życia (Norma vitæ). Zatwierdził je dla o. Stanisława i jego pierwszych towarzyszy bp Stanisław Jacek Święcicki, archidiakon i oficjał warszawski w dniu 24 października 1673 roku, podczas wizytacji mariańskiego eremu w Puszczy Korabiewskiej.
W 1690 roku bł. Stanisław w towarzystwie subdiakona Joachima od św. Anny Kozłowskiego udał się do Rzymu, aby uzyskać aprobatę dla swojego zakonu w oparciu o ułożone przez siebie konstytucje, tzn. o Norma vitæ. Śmierć papieża Aleksandra VIII (1689-1691) i kłopoty ze zdrowiem zmusiły mariańskiego zakonodawcę do powrotu do Polski bez osiągnięcia zamierzonych celów. W latach 1691 do 1694 próbował on uzyskać dla marianów regułę wspomnianych wcześniej koncepcjonistek. Ponowne wysiłki o. Papczyńskiego zakończyły się niepowodzeniem, ponieważ reguła hiszpańskich mniszek nie była zaadoptowana dla męskich zakonów. Wówczas to błogosławiony założyciel marianów powrócił do swoich pierwotnych planów i latem 1698 roku zwołał kapitułę generalną, na której, wybrano prokuratorem generalnym o. Joachima Kozłowskiego i postanowiono wysłać go do Rzymu w celu podjęcia na nowo starań o zatwierdzenie zakonu marianów w oparciu o Norma vitæ. O. Joachim w towarzystwie br. Antoniego Cińskiego jesienią tegoż roku udali się w podróż do Wiecznego Miasta.
Po dwukrotnym odrzuceniu petycji mariańskiej w Kongregacji Biskupów i Zakonników, zapewne z uwagi na wspomniany już wyżej dekret soborowy z 1215 roku, prokurator generalny marianów zmuszony został do szukania innej drogi wyjścia. Istniała możliwość aprobaty marianów na podstawie reguły już zatwierdzonej. O. Joachim idąc wówczas za sugestią o. Franciszka Diaza OFM, zdecydował się przyjąć dla zakonu marianów Regułę dziesięciu cnót NMP. Do jej przyjęcia potrzebna była zgoda generała braci mniejszych, który to urząd piastował wówczas o. Mateusz od św. Stefana OFM. Ojciec Kozłowski zwrócił się zatem do niego z prośbą o Regułę dziesięciu cnót oraz o agregację marianów do jego zakonu. Potrzebny dokument wystawiony został przez generała franciszkanów w klasztorze Ara Coeli 21 września 1699 roku. Należało jeszcze postarać się o potwierdzenie wszystkich przywilejów udzielonych marianom przez braci mniejszych. W tym celu o. Joachim prawdopodobnie w październiku 1699 roku, wystosował prośbę do papieża Innocentego XII i w odpowiedzi otrzymał breve Exponi nobis nuper datowane 24 listopada 1699 roku. Stanowiło ono list skierowany do nuncjusza apostolskiego w Polsce, powiadamiający o tym, że marianie otrzymali prawo składania ślubów uroczystych na Regułę dziesięciu cnót w braterskiej łączności z zakonem serafickim. Dokument wspominał także o uzyskanych przez marianów łaskach, odpustach i przywilejach dołączonych przez Stolicę Apostolską do Reguły dziesięciu cnót, w tym również przywileju egzempcji.
Bł. Stanisław od Jezusa i Maryi Papczyński był pierwszym w historii Kościoła zakonnikiem, który złożył śluby na Regułę dziesięciu cnót NMP.
Błogosławiony Stanisław odniósł się do nowej i nie znanej mu wówczas reguły przychylnie, ale zarazem ostrożnie. Po zapoznaniu się jednak z jej tekstem przekonał się, że nowa reguła w niczym nie jest sprzeczna z opracowaną przez niego mariańską Regułą życia i doskonale odpowiada duchowi jego zamierzeń, szczególnie co do czci Matki Bożej i naśladowania Jej życia i cnót. W rezultacie mariański zakonodawca rozpoznał w Regule Dziesięciu Cnót NMP wolę Boga i Kościoła względem swojej wspólnoty zakonnej oraz warunek jej istnienia.
Zgodnie z wymogami prawa marianie na kapitule generalnej pod przewodnictwem bł. o. Stanisława, dnia 14 kwietnia 1701 roku wyrazili zgodę na przyjęcie Reguły dziesięciu cnót NMP i złożenie na nią ślubów uroczystych. Jako pierwszy złożył uroczystą profesję na Regułę dziesięciu cnót sam błogosławiony założyciel marianów. Akt ten miał miejsce dnia 6 czerwca 1701 roku w Warszawie, a śluby o. Stanisława odebrał ówczesny nuncjusz apostolski w Rzeczypospolitej Franciszek Pignatelli. Następnie 5 lipca 1701 roku w kościele Wieczerzy Pańskiej w Górze Kalwarii, pozostali członkowie wspólnoty złożyli swoją profesję na ręce bł. Założyciela. W ten sposób marianie stali się zakonem na prawie papieskim, otrzymującym prawa i przywileje przysługujące zakonom kleryckim o ślubach uroczystych. Sama zaś Reguła dziesięciu cnót wpisała się na stałe w historię zakonu marianów oraz Kościoła katolickiego w Polsce.
Następne pokolenia marianów, idąc za przykładem swojego Założyciela z wielkim szacunkiem traktowały Regułę dziesięciu cnót NMP, która obecna w prawodawstwie mariańskim przez stulecia kształtowała maryjnego ducha zakonu. Tym, który chyba najgłębiej ją zrozumiał i najlepiej wyraził jej duchowe znaczenie był czcigodny sługa Boży o. Kazimierz Wyszyński (1700-1755), generał marianów w latach 1737-1741; 1747-1750. Przełożył on z języka łacińskiego na polski i wydał drukiem w Warszawie w 1749 roku książkę hiszpańskiego jezuity o. Franciszka Ariasa Gwiazda zaranna. Treść książki podzielona przez tłumacza na dziesięć rozdziałów stanowi praktyczny komentarz do Reguły dziesięciu cnót. W napisanym przez siebie wstępie do książki o. Wyszyński zaznajamia polskiego czytelnika z historią samej reguły oraz zakonu anuncjatek i marianów, a także wskazuje na naśladowanie życia i cnót Maryi jako istotną cechę pobożności maryjnej. Zachęca również gorąco do odmawiania Koronki 10 cnót NMP.
Współczesna ikona Maryi z głównego ołtarza kościoła parafialnego w Puszczy Mariańskiej (kolebki marianów). Wokół postaci Matki Bożej wyszczególnionych jest po łacinie dziesięć ewangelicznych cnót Dziewicy Maryi.
|
Do czasów odnowy i reformy zakonu marianów Reguła dziesięciu cnót została przetłumaczona na język polski i portugalski oraz wydana siedmiokrotnie drukiem (Varsaviæ 1723, Warszawa 1750, Lisboa 1757, dwa razy Lisboa 1759, Romæ 1778, Wilno 1791). W wyniku zabiegów bł. Jerzego Matulatisa-Matulewicza, dnia 28 listopada 1910 roku papież św. Pius X zatwierdził odnowione i zreformowane Zgromadzenie Księży Marianów wraz z nowymi Konstytucjami. Wówczas to śluby uroczyste zostały zamienione na proste, w następstwie czego Regula Decem Beneplacitorum BVM przestała marianów obowiązywać. Pomimo jednak tego faktu, sama Reguła dziesięciu cnót nie przeszła tylko do historii, ale jako cenne duchowe dziedzictwo w dalszym ciągu formowała i nadal formuje maryjną duchowość odrodzonego Zgromadzenia. Świadczą o tym wypowiedzi wielu przełożonych generalnych zreformowanej wspólnoty na przestrzeni ostatnich stu lat. Po reformie z 1910 roku regułę wydano drukiem co najmniej dziewięć razy w języku portugalskim, angielskim i polskim; była także dołączana do wydawanych Konstytucji (Romæ 1930, Kraków 1933, Stockbridge 1955, Stockbridge 1980, Lublin 1984, Warszawa 1986, Curitiba 1988, Warszawa 2001, Rzym – Stockbridge 2006).
Reguła dziesięciu cnót przez ponad trzy stulecia była i jest dla marianów przedmiotem refleksji i rozważań, a zawarta w niej Koronka 10 cnót NMP stanowi ulubioną maryjną modlitwę zakonników. Reguła miała także wyraźny wpływ na wystrój wnętrz mariańskich świątyń, jak na przykład w Goźlinie, jednej z pierwszych placówek Zgromadzenia, gdzie na suficie nawy głównej zabytkowego kościoła z 1776 roku, widnieje dziesięcioramienna gwiazda z wypisanymi po polsku dziesięcioma cnotami Maryi. Natomiast wybudowany w 2000 roku kościół parafialny w Puszczy Mariańskiej szczyci się faktem posiadania w głównym ołtarzu, pochodzącej z Italii ikony NMP, którą w 1996 roku w Rzymie osobiście pobłogosławił Jan Paweł II. Na wspomnianej ikonie wizerunek Maryi Niepokalanej otoczony jest wypisanymi po łacinie dziesięcioma cnotami, które opisuje reguła.
Duch Reguły dziesięciu cnót jest również obecny we współczesnych Konstytucjach Zgromadzenia. W § 16 czytamy: „Tytularną Patronką Zgromadzenia jest Niepokalanie Poczęta Najświętsza Maryja Panna, Matka Boża i Matka Kościoła; Jej, jako swej najukochańszej Matce, powinni okazywać szczególną cześć, synowską miłość i poświęcenie; przez Nią niech dążą do Jezusa; niech Ją często wzywają usilnymi prośbami; do Niej we wszystkich swych potrzebach z największą ufnością niech się uciekają; Jej cnoty niech ze wszystkich sił naśladują”.
Pragnieniem św. Joanny de Valois było założenie męskiej gałęzi swojego zakonu. W pewnym sensie zostało to zrealizowane dwa stulecia po jej śmierci, kiedy to zakon marianów, jako pierwszy w historii i do tej pory jedyny, przyjął Regułę dziesięciu cnót NMP dostosowaną do zakonów męskich. |
Kaplica w konwencie anuncjatek w Bourges z pustym sarkofagiem
|
||
Maska pośmiertna
|
Bibliografia:
M. Nowodworski, Encyklopedia Kościelna, t. VI, Warszawa 1875, s. 5.
M. Cagnac, La bienheureuse Jeanne de Valois, J. de Gigord, Paris, 1929, ss. 116–121.
S. Sydry MIC, Czcigodny Sługa Boży O. Stanisław od Jezusa Maryi Papczyński i jego dzieło w świetle dokumentów, Warszawa 1937.
A.M.C. Forster, The Good Duchess Joan of France, London 1950.
J.R. Hale, Renaissance Europe; Individual and Society, 1480-1520, New York: Harper & Row, 1972, ss. 15-16.
K. Krzyżanowski MIC, Powstanie i rozwój Zakonu za życia Założyciela, in: Marianie, Ed. J. Bukowicz, MIC, T. Górski MIC, Rzym 1975, ss. 18-31.
Règle, Statuts et Constitutions de l’Ordre de la Vierge Marie, Monastères de L’Annonciade, 1985, ss. IX-X
M. de Magalhães, Santa Beatriz da Silva, uma gloria de Portugal, Lisboa 1989.
T. Rogalewski MIC, Stanisław Papczyński (1631-1701), Założyciel Zgromadzenia Księży Marianów; inspirator mariańskiej szkoły duchowości, Lublin–Warszawa 2001.
A. Pakuła MIC, La «Règle des dix plaisirs de la Bienheureuse Vierge Marie» dans l’histoire de la Congrégation des Pères Mariens, in: Jeanne de France et l’Annonciade, Ed. D. Dinet, P. Moracchini, Sœur M.-E. Portebos OVM, Paris, 2004, ss. 401-410.
Z. Proczek MIC, Stróż duchowego dziedzictwa marianów; wybór pism o. Kazimierza Wyszyńskiego, Warszawa – Stockbridge, 2004.
